Hạn mặn là một trong những đặc trưng nổi bật nhất của khí hậu Tây Nam Bộ. Tuy nhiên, cùng với quá trình biến đổi khí hậu, nước biển dâng, tình trạng xâm nhập mặn của vùng ngày càng nặng nề hơn, mặn xâm nhập sâu hơn, mùa nước nổi về muộn hơn, mực lũ thấp hơn. Sự thay đổi đó cũng kéo theo nhưng xáo trộn rõ nét trong đời sống kinh tế, văn hóa của người dân Tây Nam Bộ.
Hậu quả nghiêm trọng và rõ ràng nhất là đối với sản xuất nông nghiệp. Đồng bằng sông Cửu Long là vựa lương thực chiếm 55,5% sản lượng lúa, 70% trái cây, 69% thủy sản của cả nước.
Tuy nhiên hiện trên các hệ thống sông chính ở miền Tây, trung bình mức mặn xâm nhập sâu 40-93 km. Đặc biệt, cuối năm 2015 và những tháng đầu năm 2016, diễn biến xâm nhập mặn tại ĐBSCL được đánh giá nặng nề nhất trong 100 năm qua. Ngay từ tháng 2, độ mặn đã duy trì ở mức cao và nghiêm trọng. Trên sông Tiền và sông Hậu, độ mặn là trên 45‰, xâm nhập sâu tới 70 km tính từ cửa sông, thậm chí có nơi lên đến 85 km. Tính từ cuối năm 2015 đến nay, cả 13 địa phương thuộc ĐBSCL đều đã bị nhiễm mặn, trong đó đã có 11/13 tỉnh/thành công bố tình trạng thiên tai hạn hán, xâm nhập mặn là: Long An, Tiền Giang, Bến Tre, Trà Vinh, Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau, Kiên Giang, Cần Thơ, Hậu Giang, Ninh Thuận.
Hàng năm có gần 340.000 ha trong tổng số 1,55 triệu ha lúa đông xuân canh tác tại miền Tây có nguy cơ bị xâm nhập mặn và hạn. Trong đó, 104.000 ha lúa bị thiệt hại nặng nề, hàng chục nghìn ha bị chết.
Để ứng phó với hạn hán và xâm nhập mặn, các dự án điều tiết nước đã giúp các địa phương trong vùng phòng chống hạn hán và xâm nhập mặn hiệu quả. Nhiều dự án thủy lợi lớn được đưa vào vận hành như: Cống Âu Ninh Quới (hệ thống thủy lợi Quản Lộ-Phụng Hiệp); Trạm bơm Xuân Hòa (tỉnh Tiền Giang); các cống Tân Dinh, Bông Bót, Vũng Liêm (Hệ thống thủy lợi Nam Mang Thít), 18 cống kiểm soát mặn thuộc Dự án Bắc Bến Tre giai đoạn 1; Nạo vét kênh Mây Phốp – Ngã Hậu… Các công trình này đã chủ động trực tiếp kiểm soát xâm nhập mặn khoảng 83 nghìn ha và hỗ trợ kiểm soát ảnh hưởng xâm nhập mặn cho 300 nghìn ha. Tuy nhiên, trên thực tế, đây chỉ là giải pháp mang tính tình thế, tạm thời.
Nếu theo dự báo của một số nhà khoa học và Ủy ban liên chính phủ về biến đổi khí hậu (IPCC), đến năm 2050, mực nước biển sẽ dâng cao 2 m so với hiện nay thì các vùng đất thấp ven biển như bãi cạn san hô, ốc đảo san hô sẽ có nguy cơ bị ngập và khả năng xâm nhập mặn của nước biển vào lục địa là một xu thế ở vùng ven biển. Riêng ĐBSCL sẽ mất 40% diện tích nếu kịch bản xâm nhập mặn diễn ra đúng dự đoán.
Với một kịch bản xâm nhập mặn như vậy, vấn đề đáng lo ngại không chỉ là sản xuất nông nghiệp mà còn là chỗ ở và đời sống của hàng triệu hộ gia đình ở ĐBSCL sẽ đứng trước thách thức không hề nhỏ.
